Iedere week publiceert tijdgeestonderzoeker Farid Tabarki een column in Het Financieele Dagblad, over een breed scala aan onderwerpen. Thema’s zoals innovatie op maatschappelijk, economisch en technologisch vlak. De column verschijnt ook wekelijks op onze website. Wil je meer columns van Farid lezen? http://fd.nl/auteur/farid-tabarki
Grote gebaren en subtiele ingrepen
4 april, 2018
Egeldonk, de flat in de Bijlmer waar ik als jongetje de wereld begon te verkennen, werd vanaf 2009 grotendeels gesloopt als onderdeel van een grootscheepse vernieuwing van Amsterdam Zuid-Oost. Het ‘getto’ werd opgeruimd. Soms mislukken grote gebaren jammerlijk.
Halverwege de jaren ‘60 had burgemeester Van Hall het nog over de ‘stad van de toekomst’. Er lag een solide stedenbouwkundige visie aan ten grondslag, afkomstig van de Amsterdamse ambtenaar van Duitse komaf Siegfried Nassuth: een lommerrijke wijk met veel ruimte voor voetgangers en fietsers en een strikte scheiding van wonen en werken.
Oud-nieuwslezeres en Bijlmer-bewoonster Noraly Beyer zei in haar rol van verteller in ‘The Passion’ vorige week dat de wijk eindelijk de ‘stad van de toekomst’ geworden is. Maar niet voordat een grondige vernieuwing had plaatsgevonden. Waarom ging het mis, en al zo snel? In 1971 kopte Het Vrije Volk al: ‘Bijlmermeer: ons eerste getto?’ en eind jaren ‘70 voorspelde de Oostenrijkse futuroloog Robert Jungk dat de wijk binnen tien jaar tegen de vlakte zou gaan.
Er zijn twee belangrijke verklaringen. Nassuth heeft altijd volgehouden dat de wijk netjes volgens zijn ontwerp gebouwd had moeten worden, met zes woonlagen in plaats van tien en met meer aandacht voor gemeenschappelijke voorzieningen. Anderen zeggen dat de opkomst van nieuwe woonkernen zoals Almere en Lelystad met rijtjeshuizen de nieuwe buurt de das om heeft gedaan. In beide gevallen lijkt het erop dat de mensen die het konden betalen liever een woning met een menselijker maat wilden.
Het naoorlogse Brabantse Welvaartsplan van 1947-1949 sprak van ‘cirkels van vertrouwen’. Het plan trok cirkels van zes kilometer rond Brabantse steden en dorpen, de maximale afstand tussen huis en werk. Zo werden modernisering en industrialisatie verbonden met de menselijke maat. Ook de ‘Toekomstgids voor Brabantse gemeenten’ van dit jaar spreekt nog lovend over deze cirkels van vertrouwen: je moet bestaande cirkels niet doorbreken, maar aan elkaar verbinden.
Hoe schets je een duidelijke visie zonder de menselijke maat uit het oog te verliezen?
In Eindhoven is de aanpak in stadsdeel Strijp zeer succesvol. Een paar van de door Philips verlaten fabriekspanden zijn gesloopt, maar de meeste zijn herbestemd. In een zit ontwerper Piet Hein Eek, die er met sloophout prachtige meubels maakt (en jongeren aan een baan helpt), in een ander een fijn restaurant.
Het is een lastige opdracht voor al die nieuwe gemeenteraden, want het draaien aan de knoppen voor een goed ontwerp van de openbare ruimte vergt soms een groot gebaar, soms een subtiele ingreep.
Is in de Bijlmer niet wat te veel gesloopt, vragen sommigen zich inmiddels met mij af. Van Egeldonk staat nog een enkele portiek en een onderdoorgang. Over de menselijke maat gesproken: de flat werd vernoemd naar een boerderij in het Brabantse Zundert.
Iedere week publiceert tijdgeestonderzoeker Farid Tabarki een column in Het Financieele Dagblad, over een breed scala aan onderwerpen. Thema’s zoals innovatie, de samenleving en het economische systeem komen hier aan bod. De column verschijnt ook wekelijks op onze website. Wil je meer columns van Farid lezen? http://fd.nl/auteur/farid-tabarki
Het ontwerp is alles
28 maart, 2018
Technologie heeft een januskop. Enerzijds biedt ze mensen een krachtig hulpmiddel om zich te emanciperen, anderzijds leidt ze tot onderdrukking. Technologie creëert een Grote Vriendelijke Reus of een monster. De monsterlijke kanten van technologie werden de afgelopen tijd pijnlijk duidelijk bij Facebook, dat in de Financial Times treffend een ‘private superpower’ wordt genoemd. Een entiteit met de impact van een belangrijk land, maar dan zonder enige democratische controle.
Op de laatste cover van Wired, een lezenswaardig tijdschrift over technologie, cultuur, economie en politiek, prijkt een gefotoshopt hoofd van Facebook-baas Mark Zuckerberg, gehavend alsof hij het bij een bokswedstrijd heeft moeten afleggen. Het blad verhaalt over de afgelopen twee helse jaren voor het bedrijf. Vorige week kwam Facebook opnieuw in opspraak als datatiran dat zijn gebruikers verkocht voor het grootste gewin. Maar terwijl eerst het grootste verwijt was dat het platform te ‘liberal’ zou zijn en dus de Democraten zou bevoordelen, werd duidelijk dat juist de campagne van Donald Trump door ‘microtargeting’ in staat was de presidentsverkiezingen naar zijn hand te zetten door Amerikanen in een minibubbeltje tot een populistische stem te bewegen. Zo werd de liberale reus een onvriendelijk monster, en op de Wired-cover staat Zuckerberg er verslagen bij.
Wat moet je doen met een privaat bedrijf met twee miljard gebruikers die in ruil voor gratis diensten hun ziel aan de duivel verkopen? Er gloort enige hoop. Op 25 mei treedt de Algemene verordening gegevensbescherming in werking. Het is een mooi resultaat van Europese samenwerking en voorziet de Europese burger van een flink aantal mogelijkheden om zijn online privacy te waarborgen. Een uitgangspunt is ‘privacy by design’, een concept dat erin voorziet dat bij het bouwen van technologische infrastructuur de privacy van burgers een voorwaarde is en geen bijzaak. Een omkering van de logica van Facebook.
Het is een curieus aspect van technologie: zowel het goede als het kwade kun je er uitstekend mee organiseren. Al in 2013 schreef informaticus en kunstenaar Jaron Lanier in zijn boek Who owns the future? dat het tijd is om de mensen hun eigen data terug te geven, door onder meer microbetalingen mogelijk te maken wanneer die data vruchtbaar kan worden ingezet.
Met gebruikmaking van blockchaintechnologie is er inmiddels een mini-economie gecreëerd die precies dat beoogt. De cryptomunt YOYOW (‘you own your own words’) heeft een radicaal gedecentraliseerd beloningssysteem in het leven geroepen waarin mensen het eigenaarschap van hun eigen ideeën kunnen behouden.
Het is maar hoe je technologie ontwerpt. Zuckerberg heeft een monster gecreëerd waar hij hopelijk nu zelf van wakker ligt, maar anders kan het ook. Voorwaarde is dat wij als burgers grip krijgen op de digitale productiefactoren van de 21ste eeuw.
Iedere week publiceert tijdgeestonderzoeker Farid Tabarki een column in Het Financieele Dagblad, over een breed scala aan onderwerpen. Thema’s zoals innovatie, de samenleving en het economische systeem komen hier aan bod. De column verschijnt ook wekelijks op onze website. Wil je meer columns van Farid lezen? http://fd.nl/auteur/farid-tabarki
Beschaving
21 maart, 2018
Leven als God in Frankrijk — wij gewone stervelingen zouden het graag willen, maar Franse presidenten doen dat gewoon. Emmanuel Macron, met een steviger greep op zijn land dan welke president ook sinds Charles de Gaulle, maakt van zijn verheven status gebruik. Niet voor een schouwspel van Frans nationalisme of grandeur, maar juist om hoognodige hervormingen door te voeren. Zo wordt het nog wel eens wat met het land van de levensgenieters, en tevens met Europa.
Dat had niemand voorspeld, ook Politico niet. Deze toonaangevende online nieuwsorganisatie merkte enigszins verbaasd op dat Macron met zijn beleid om ‘de mensen te beschermen, niet de banen’, weleens een krachtig recept tegen het populisme in handen zou kunnen hebben. Voor verstandig beleid keken we altijd naar Duitsland, maar Merkel kan met haar moeizaam tot stand gekomen ‘hernieuwde’ Grote Coalitie nauwelijks nog een potje breken.
Frankrijk is dus ineens Europees koploper. Wat doet het land nog meer goed? Ik zag laatst een interessante lijstje voorbijkomen. Fransen besteden dagelijks dik twee uur aan eten en drinken en is volgens een OESO- rapport daarmee de Europese nummer één. Wij bungelen met één uur en tien minuten op de vier na laatste plek; zelfs de Zweden besteden meer tijd aan deze bron van levenskunst en saamhorigheid.
U kunt tegenwerpen dat de ‘cuisine Française’ een bij uitstek conservatief bolwerk is, vol ouderwetse etiquette. Erkende Franse topchefs dragen een mal kraagje met de Franse driekleur, terwijl ze bijvoorbeeld ganzenlever bereiden. Of (al mag het niet) een ortolaan, een vetgemest vogeltje dat de Franse president Mitterrand graag verorberde, met botjes en al en een servet over het hoofd tegen het rondspattende vet.
Knap dat Macron, die gisteren een bezoek bracht aan de koning en Rutte, de Republiek in beweging heeft gekregen. Hij pakt behalve het verstikkende arbeidsrecht ook het onderwijssysteem aan. Het baccalauréat (eindexamen), door Napoleon ingevoerd in 1808, wordt eindelijk vernieuwd. Nog steeds met een filosofisch essay, maar tenminste met een cijfer dat voor 40% afhangt van de prestaties van de laatste twee jaar. De hoge jeugdwerkloosheid schreeuwde om zo’n hervorming, maar deed dat al langer terwijl een passende reactie uitbleef.
En Macron gaat óók notoire belastingontwijkers publiekelijk aan de schandpaal nagelen. De crème de la crème moet zich eindelijk zorgen gaan maken.
Nederland zou een stuk beschaafder zijn als het ophield met het uitdelen van fiscale douceurtjes aan het (internationaal) bedrijfsleven. Verder moet Rutte-3 vaart maken met onderwijshervormingen onder de noemer Curriculum.nu, waar staatssecretaris Sander Dekker in het vorig kabinet mee is begonnen.
Echt beschaafd worden we echter pas als we het broodje kaas vervangen door een liefdevol bereide en met aandacht geconsumeerde lunch.